Srebrenik.NET Digitalni glas Srebrenika, već treću deceniju
Kritike procesa i donesenih odluka u vezi s javnim pozivom za dodjelu bespovratnih sredstava za solarne elektrane, s posebnim osvrtom na kontroverzni eliminatorni prag od 4.500 kWh godišnje potrošnje.
Na web stranici radio Srebrenika imate vijest o programu subvencioniranja izgradnje solarnih elektrana na porodičnim kućama u Federaciji Bosne i Hercegovine, kojim koordinira Operator za OIEiEK, i na prvi pogled djeluje kao hvale vrijedan korak prema dekarbonizaciji i energetskoj nezavisnosti domaćinstava.
Finansijska podrška do 7.000 KM (odnosno do 50% priznatih troškova investicije) predstavlja ozbiljan podsticaj građanima da postanu “prosumeri” – proizvođači i potrošači sopstvene energije.
Međutim, dublja analiza uslova javnog poziva otkriva fundamentalnu arhitektonsku grešku u kreiranju politike dodjele sredstava. Odluka da pravo prijave imaju isključivo građani čija godišnja potrošnja električne energije prelazi 4.500 kWh otvara niz etičkih, ekonomskih i ekoloških pitanja, te direktno penalizuje one građane koji su već uložili u energetsku efikasnost.
Jedan od osnovnih postulata održivog razvoja jeste pravilo: “Najjeftinija i najzelenija energija je ona koja se nikada ne potroši.” Godinama unazad, država i ekološke organizacije apeluju na građane da štede energiju, ugrađuju termoizolaciju, mijenjaju stolariju i prelaze na LED rasvjetu kako bi smanjili pritisak na elektroenergetski sistem.
Domaćinstvo koje je uložilo sopstvena, često mukotrpno zarađena sredstva u utopljavanje kuće i energetski efikasne uređaje, vjerovatno je spustilo svoju godišnju potrošnju daleko ispod 4.500 kWh (što iznosi oko 375 kWh mjesečno). Postavljanjem ovog praga, Operator za OIEiEK šalje apsurdnu i retrogradnu poruku: „Ako ste štedjeli i uložili u efikasnost, za vas nema državnih poticaja. Poticaje dajemo onima koji troše više.“ Time se direktno stimuliše neracionalna potrošnja u periodu koji prethodi prijavi na javni poziv.
Postavljanje praga od 4.500 kWh implicira da se projektuju isključivo veći sistemi (vjerovatno od 4 kW do 6 kW instalirane snage). Sa stanovišta tehno-ekonomske opravdanosti, sistem se dimenzioniše prema istorijskoj potrošnji objekta. Za domaćinstvo koje troši manje (npr. 3.000 kWh godišnje), idealna bi bila manja i jeftinija solarna elektrana (npr. 2 kW ili 3 kW).
Zašto bi država onemogućila sufinansiranje manjih sistema? Manji sistemi zahtijevaju manje prostora na krovu, manje investicionog kapitala od strane građana i brže se integrišu u mrežu. Onemogućavanjem učešća građanima sa manjom potrošnjom, projekat postaje ekskluzivni klub za one sa velikim stambenim objektima i visokim energetskim apetitima, dok se prosječna, energetski svjesna porodica potpuno marginalizuje.
Iako program predviđa posebnu, potpuno finansiranu kategoriju za socijalno ugrožena domaćinstva (minimalno 100 postrojenja kroz kantonalna ministarstva), druga kategorija – građani koji se samostalno prijavljuju – pati od ozbiljne socijalne asimetrije.
Godišnja potrošnja veća od 4.500 kWh u BiH najčešće je odlika velikih porodičnih kuća, objekata koji se griju na struju bez adekvatne izolacije, ili prostranih kuća imućnijih građana sa velikim brojem električnih trošila (bazeni, klime u svakoj prostoriji, unutrašnja sauna i slično).
S obzirom na to da se sredstva ne isplaćuju unaprijed, već korisnik mora samostalno realizovati projekat, platiti opremu i ugradnju, te čekati refundaciju, jasno je da je ovaj poziv krojen za građane visoke platežne moći. Kombinacija visokog praga potrošnje i principa “plati pa čekaj refundaciju” pretvara ovaj ekološki fond u subvenciju za bogate.
Osim spornog praga potrošnje, sam proces evaluacije prijava krije sistemsku slabost. Navodi se da će se zahtjevi razmatrati prema redoslijedu zaprimanja (tzv. “najbrži prst”), sve do utroška sredstava.
Ovaj metod je u regiji već prepoznat kao krajnje netransparentan i nepravedan. On favorizuje aplikante koji imaju brz pristup informacijama, tehnički pismene konsultante ili agencije koje u njihovo ime predaju dokumentaciju u prvim sekundama otvaranja poziva. Umjesto da se prijave boduju na osnovu kriterija kao što su stvarni ekološki benefit, orijentacija krova, stepen energetske efikasnosti objekta ili balansiranost investicije, proces se svodi na administrativnu lutriju i brzinu kliktanja ili predaje na šalteru.
Usvajanje ovog programa jeste korak naprijed, ali postavljeni administrativni filteri ozbiljno narušavaju njegov legitimitet. Da bi proces bio pravedan, inkluzivan i ekološki opravdan, donosioci odluka moraju hitno redefinisati uslove u narednim ciklusima:
Ukinuti ili drastično smanjiti prag od 4.500 kWh na nivo prosječne potrošnje domaćinstva u BiH (oko 3.000 kWh), čime bi se omogućila ugradnja manjih sistema (2-3 kW).
Uvesti sistem bodovanja umjesto kriterija prvenstva predaje, gdje bi se prednost dala objektima koji već imaju riješen energetski certifikat ili termoizolaciju.
Kreirati model avansnog ili faznog finansiranja za građane srednjeg i nižeg imovinskog stanja, kako inicijalni kapital ne bi bio eliminatorna barijera.
Bez ovih izmjena, projekat će ostati zapamćen kao propuštena prilika za masovnu i pravednu energetsku tranziciju, transformišući se u mehanizam koji nagrađuje rastrošnost, a kažnjava odgovorno ponašanje prema resursima.
